De grijze monniken van Klaarkamp
In de middeleeuwen was Schiermonnikoog een uithof van het cisterciënzerklooster Claercamp (Klaarkamp) bij Rinsumageest, niet ver van Dokkum.
- De naam: de monniken droegen grijze pijen; schier betekent grijs en oog eiland, dus Schiermonnikoog is het eiland van de grijze monniken.
- Dijkenbouwers: de monniken waren bekend als landontginners die land indijkten en bewerkten.
- Eerste vermelding (1440): de naam Schiermonnikoog wordt voor het eerst genoemd in een akte van Filips van Bourgondië uit 1440.
- Einde van het klooster (1580): toen Friesland in 1580 protestants werd, verloor het klooster zijn bezittingen en kwam het eiland in handen van de Staten van Friesland.
- Monniken terug (2019): sinds 2019 wonen er weer monniken op het eiland, in het voormalige landhuis Rijsbergen, nu Klooster Schiermonnikoog.
Een eiland in particuliere handen
Uit geldgebrek verkocht Friesland het eiland in 1638, en tot 1945 was Schiermonnikoog daarna particulier bezit.
- De familie Stachouwer (1640 tot 1859): ruim twee eeuwen lang was het eiland van de familie Stachouwer, die het land verpachtte aan de eilanders.
- De freule: Catharina Maria Stachouwer, tussen 1741 en 1761 voor twee derde eigenaar, noemde zich Freule van Schiermonnikoog en kwam door haar eigenzinnige optreden geregeld in botsing met de bewoners.
- De graven Von Bernstorff (1893 tot 1945): in 1893 kocht de Duitse graaf Berthold von Bernstorff het eiland voor 200.000 gulden en liet hij de naaldbossen aanplanten; het eiland bleef daarna in de familie.
- Geconfisqueerd (1945): op 27 december 1945 nam de Nederlandse staat het eiland als vijandelijk vermogen in beslag; de laatste graaf kreeg pas in 1983 een schadevergoeding van de Duitse staat.
Westerburen: het dorp dat in zee verdween
Het oorspronkelijke dorp Westerburen lag op de plek van het huidige Westerstrand, aan de westkant van het eiland.
- Langzaam naar het oosten: al in 1570 moesten de westelijkste huizen worden verlaten, en de bewoners bouwden nieuwe huizen verder oostelijk, in Oosterburen en de Molenbuurt.
- Een kerk, een molen en veertien huizen: op een kaart uit de 17e eeuw staan nog een kerk, een molen en veertien huizen, maar vanaf 1650 liepen de huizen steeds vaker onder water.
- Weggeslagen door stormen: vanaf 1717 sloegen zware stormen het ene na het andere huis weg, rond 1720 was Westerburen verlaten en op tweede kerstdag 1760 verdwenen de laatste huizen in zee.
- Een nieuwe naam (1843): het nieuwe dorp, eerst Nye Dorp genoemd, kreeg in 1843 officieel de naam Schiermonnikoog.
Zeevaart, zeevaartschool en walvisvaart
Tussen 1600 en 1850 leefden de meeste eilanders van de visserij en de scheepvaart, met daarnaast een stukje land voor akkerbouw en vee.
- Van visserij naar koopvaardij: in de 18e eeuw nam de visserij af en gingen veel mannen varen in de koopvaardij en de kustvaart.
- De zeevaartschool (1872 tot 1934): in 1872 kreeg het eiland een eigen zeevaartschool, waar veel eilanders werden opgeleid tot stuurman of kapitein; veel van hen verhuisden daarna naar de grote havensteden.
Twee vuurtorens, redders en drenkelingen
De zandbanken rond Schiermonnikoog waren gevaarlijk voor de scheepvaart, en het eiland kreeg daarom al vroeg vuurtorens en een reddingsboot.
- Een lichtlijn (1854): in 1853 en 1854 werden twee vuurtorens gebouwd die samen een lichtlijn vormden: wie de lichten precies boven elkaar zag, voer veilig langs de zandbanken.
- De Noordertoren: de 36 meter hoge Noordertoren is nog altijd in bedrijf en is het symbool van het eiland.
- De reddingsboot: in 1830 kreeg Schiermonnikoog zijn eerste reddingsboot, een roeiboot, en in 1860 het eerste boothuis, centraal in het dorp zodat de boot zowel op de Noordzee als op de Waddenzee kon worden ingezet.
De Tweede Wereldoorlog
Op 16 mei 1940 werd Schiermonnikoog bezet, en het eiland bleef tot ver na de bevrijding van de rest van Nederland in Duitse handen.
- Bombardementen: in 1941 kwamen bij bommen op drie huizen aan de Langestreek vijf mensen om, en in 1943 vielen bij een bombardement zeven doden, onder wie de burgemeester en zijn vrouw.
- Radarpost Schlei: ten noordoosten van het dorp bouwden de Duitsers het bunkerdorp Schlei met een radarpost, en voor de aanvoer van bouwmateriaal legden ze een smalspoorlijn aan.
- Vluchtende nazi's (1945): in april 1945 vluchtten zo'n 120 SD'ers en SS'ers uit Groningen naar het eiland; eind mei werden ze met een list naar de vaste wal gelokt en gearresteerd.
- Laat bevrijd: pas op 11 juni 1945 vertrokken de laatste 600 Duitse soldaten van het eiland en werden ze door Canadese troepen krijgsgevangen gemaakt.
Van badplaats tot nationaal park
Vanaf het einde van de 19e eeuw ontdekten badgasten de rust en de natuur van Schiermonnikoog.
- Het eerste badhotel (1887): in 1866 werd een badcommissie opgericht, en in 1887 opende met geld van Banck het eerste badhotel met 60 kamers; door verschuivende zandbanken stortte het tussen 1923 en 1925 in, waarna verder landinwaarts een nieuw hotel werd gebouwd.
- Pensions en zomerhuisjes: veel eilanders begonnen een pension, en vanaf 1920 werden de eerste echte zomerhuisjes gebouwd.
- Het eerste nationaal park (1989): op 19 juli 1989 werd het Nationaal Park Schiermonnikoog opgericht, het eerste nationale park van Nederland in de moderne betekenis.
